Te Āhuatanga
Hilly
Te Tawhiti
108 km
Eke Paihikara
1 - 2 days
Information for this trail was last updated Huitanguru 2026

Ngā Whakamārama mo te Ara

He hononga hou tēnei ara ki Ngā Haerenga Te Ara Pūmanawa Eke Paihikara o Aotearoa.

He haerenga māia tēnei kei tuawhenua, he ekenga paihikara ki te taumata, teiteitanga 434m ka tūhono atu ki Tūranganui, ki ngā Wairere o Rere, ki Te Wairoa, ki Heretaunga /Kahunungu, ara he haerenga neke atu i te 100 kiromita.

Mai i Tūranganui, i Pātutahi, ki te taha ki Te Hiwi o Gentle Annie, ka huri haere i te rori o Tiniroto i te whenua Rāhui o Gentle Annie kei runga ake i Te Poari Wai o Te Kōawa o Te Aroha. Kei te tahataha o te hiwi rāhui, he ngahere taketake (Māori). He wāhi noho ki te kai kei raro i ngā rākau purukamu nunui, tawhito e hiaroa e tipu noa ana. He maha ngā rākau i rumakihia e te Farm Forestry Assn ki te whenua rāhui arā, he kaupapa i ngā tau 1980, arā, Arbor Day, te rā whakatō rākau. I nāianei kua tū maro, nunui, rārangi ana ngā oka whero, he momo nō  Amerika ki te raki, whakatipuhia taha rori, tino ātaahua i te wā o te ngahuru rite ki ngā here tipu taha rori i te koanga. I te teiteitanga o Gentle Annie arā 360 mita, ka titiro iho, ka kitea te ātaahuatanga o te whenua o Tūranganui a Kiwa.

Ka eke haere koe i tō paihikara i ngā papa kāinga o Waerenga-o-Kurī me Tiniroto i te rori o Tiniroto, engari ko te mea nui kia maumahara ki te mau kia rahi ngā kai mo te nuinga o tō haere nā te mea kua kati kē te toa o Waerenga-o-Kurī me te pāparakāuta o Tiniroto.

Ko Te Parae o Doneraille tētahi wahi tino haeretia mo te hora kai, noho pō, te kaukau me te hii ika I te awa o Hangaroa engari kua katia I te pakarutanga o te piriti i te ara o Ruakākā i te āwha a Gabrielle. Kua tīmata te whakamahi i taua piriti, a, ko te tikanga ka oti ā te mutunga o te tau 2026. 

Ka eke haere koe I tō paihikara I te taha o te awa o Hangaroa ka kitea ngā wāhi papai mo te noho whakatā ka kai (pikiniki), ā, he wāhi pai hoki mō te hii taraute. Ko tētahi tirohanga tino ātaahua kei reira ko te Tipunga Rākau o Hackfall (Hackfalls Arboretum) kei te huarahi o Berry, he pekanga kei te rori o Ruakākā, Tiniroto. 

Ka tūhono atu te awa o Hangaroa ki te awa o Ruakituri i Te Reinga, 10 kiromita ki te tonga o Tiniroto, ka mōhiotia ko te awa o Te Wairoa. I te tūhonotanga o ngā awa, ka kitea tētahi takanga e mōhiotia ana ko te wairere o Te Reinga. Mā te hīkoi rima meneti mai i te tūnga waka kei tēra taha o te piriti Te Reinga, ki runga ake i te wairere, ka titiro iho, ka kite koe i te kaha rerenga o te wai.

He haerenga tino hīkaka, he āhua ururua te ara hīkoi, mai i te wāhi tirohanga ki te hekenga tata ki raro iho i te wairere. Kia tūpato, he māniania ngā toka i te hekenga atu

Ki te hiahia wāhi noho:

·       Hackfalls Arboretum accommodation he whare nō te pāmu, He kai ki te hiahiatia, engari me tuku te tono i mua ki a Kirsty Playle

  • Taaheke Farmstay, 460 Pehiri Road, Pehiri. Phone Johnny and Pip Williams 027 778 5844, Taaheke Farmstay 
  • Mahaanui Farmstay Experience, Kei te rori o Ruakākā. E toru ngā whare wehenga, he nohanga tino rerekē.
  • Paku nei te tawhiti atu i te ara paihikara, Ruakituri Cabin kei te taha o te awa o Ruakituri. E peka i te rori o Tiniroto ki te rori o Ruakituri i Te Reinga, haere tonu mo te 20 kiromita ki te pekanga i te rori o Pāpuni, haere tonu mo te 6 kiromita, whai tonu tae noa ki  rori o Ngapakira me Te Whare o Ruakituri.

He wāhi noho anō e wātea ana i te Hōro o Tiniroto ,whakapā atu ki a: Kirsty Playle - playle@xtra.co.nz, 06 8637083.

Haere tonu te ara paihikara i te rori o Tiniroto, whai tonu ki te awa o Te Wairoa, ka hipa I Te Maunga Whakapunake ka tae atu ki Te Kapu (Frasertown), haere tonu I te rori o Te Kapu ki Te Wairoa. He nōhanga hoia a Te Kapu i mua i ngā tau 1860. He urupā ōnamata, he pāparakāuta, he toa, he toa kai kawe kei reira. 

He tino ātaahua te taone o Te Wairoa, hāngai tonu i te awa o Te Wairoa, whai tikanga, ngā taonga tuku iho ka tohainga ki ngā manuhiri mā te ipurangi. Wairoa i-site. Ko te tikanga o ingoa Wairoa-Long river.

Te Hītori o Te Ara

Tino uaua rawa atu te hanga huarahi mai i Tūranganui ki Te Wairoa mo te hunga rapu nōhanga/kāinga i ngā rā o mua arā ngā tau 1880. I te tau 1901 ka hangaia he hononga mai i te rori o Parikanapa hei hononga i a Tūranganui ki Te Wairoa engari nā te tino poupou, tino whakairoiro o te Maunga o Parikanapa, ka whakakorehia hei ara matua. I tua atu i tēnei, ka whakaarohia me whai i te ara māmā, arā Te Awa o Hangaroa. Ahakoa rā, ko te uauatanga ko ngā Pari o te Awa o Hangaroa, tau ana hei ara matua mai i Tūranganui ki Te Wairoa ma Tiniroto.

He nui hoki ngā uauatanga o te huarahi mai i Tūranganui ki Te Wairoa mā Mōrere arā, he huarahi pahi i ngā tau 1900.

I mua i te nōhia o Waerenga-o-Kuri e te Pākeha, he wāhi huinga nō tangata whenua, nō tuawhenua, noho taha moana, ngā hapū katoa. He wāhi hōmai, hoatu koura, ika, paua, kūmara, tuna, kererū, weka, tītī hoki. He nui ngā kai i taua wā.  Living Heritage, Waerengaokurī School

I tīmatahia te hanga pamu i Waerenga-o-Kurī i te tau 1800.

I hangaia te pāparakāuta i te tau 1887, me te kura tuatahi i te tau 1879. Ko te Hōro o Waerenga-o-Kuri I hangaia ki te rohe o Hangaroa i te tau 1913 engari i hikina ka whakahokia ki Waerenga-o-Kurī i te tau 1927. I te tau 1901 ka hangaia te poutāpeta, nā te noho runga whenua poupou 344m te teitei ka mōhiotia he wāhi whakaora tinana, wairua hoki.

Ko Tiniroto tētahi wāhi noho kei te rori o Tiniroto. I tau mai ngā kainoho tuatahi i te tau 1868 i te wā ururua ana te whenua. I tapaina a Tiniroto e tētahi tangata kairūri whenua, kairangahau noho a-iwi hoki, a Stephenson Percy arā i tana kitenge i te hora o te whenua, arā te maha o ngā roto i puta i ngā horo manomano tau i mua. Hāngai tonu te ingoa ki te whenua, tini-roto, te reo Māori. Ko te roto nunui tata tonu ki te wāhi noho.

E ai ki ngā kōrero tuku iho, i moe a Hinekōrako, tētahi tangata nō te whenua. Ko Hinekōrako, nō te wai, he taniwha. Nā te kaha whakaparahakohia e tana iwi ka hoki a Hinekōrako ki te wairere o Te Reinga noho ai. I tētahi rā ka waipukehia te awa o Te Wairoa, a, he waka i te awa e pōteretere ana ki te wairere, ka karanga te kaumātua ki a Hinekōrako, ka puta ake a ia ka āwhinatia ki rahaki. (Te Ara, The Encyclopeadia of New Zealand.)

Paku Āwhina me ngā Āhuatanga

Ko tēnei “Ngā Haerenga NZ Cycle Heartland Trail” ka hono atu ki Rere Falls Trail. Ka tīmata te eke paihikara mai i te Waipaoa River Coastal Trail tētahi wāhanga o Ara ki Rere Falls ka wehe atu i Tūranganui, kātahi ka whakawhiti i te piriti o te awa o Waipaoa i Matawhero ki te pekanga tuarua i te hurihanga nui ki Tiniroto.

Koianei tētahi huarahi e kii ana he rori tuarua ki te Ara tuarua (State Highway2) ara, ki Wharerātā mā te rori o Tiniroto. He mahi nui ki te whakatikatika i te rori i te toru ki te rima tau. Ko ngā toka tāwēwē haere i ngā tahataha, a, tēra te tutukitanga i te tau 2024. Ahakoa, ka noho tūwhera tonu me te whakatūpato ki te āhuatanga o ngā whakawhiu huarere.

Ki te kati te rori o Tiniroto i Ngā Pari o Hangaroa, tēra anō te huarahi kei te rori o Parikanapa, he rori kōhatu, ka whai haere i ngā pae whenua me te mātakitaki hoki i te hora o te whenua i raro iho.